Có lúc buồn rầu đến run người
Có lúc ngồi cười rất tươi
Nghe như đời không trôi nữa hay đi quá mau?
Có lúc nằm dài ngó lên trời
Kìa mây ơi làm sao ta với
Nếu bùi ngùi cũng qua một ngày
Thôi đâu cần học đắm say!

Niềm đau riêng giấu để vui chung
Ai ngờ cơn đau thêm lớn rộng
Thăm vườn xưa nhớ ra tàn mùa
Đâu còn cành hoa hôm trước

Có lúc gục đầu xuống tay mình
Nếm những giọt lệ đã khô
Khi trên trần gian ta sống
Dường như quá lâu thành buồn

Cố giữ lòng đầy đến bao giờ
Có những buồn phiền đã khô
Nghe như ngày qua không hết sao đêm thấy vui?
Cố giữ lòng thành hiến dâng đời
Mà trăm năm vụt qua nhanh lắm
Có hẹn hò có vui tràn bờ
Quay đi ngoảnh lại đã tan

Rồi ra sao lúc lìa chiêm bao
Ai gọi một câu không đáp lại
Khi người quen cũng như người lạ
Quay về không hơn đi xa

Cố giữ tình dài đến khi nào
Nhắm mắt lìa đời mới thôi
Tuy không cần nhau đi nữa
Thì xin giữ tim ngọt ngào.

Trong cơn mưa chiều nay, thay vì ra phố làm một tách macchiato thơm lựng, tôi ở nhà hì hụi dọn bếp. Mớ chai lọ bình hũ trên kệ bếp bị hơi dầu mỡ bám dày, động cái nào cũng nhờn mỡ, tôi phải dùng nước xà phòng ấm rửa một loạt. Đâu đó trong xó kẹt, tôi thấy một chiếc lon Guigoz rỗng bị bỏ quên.

Tôi rửa sạch chiếc lon, và óc tôi bỗng nảy ra một ý: chiếc lon Guigoz là một trong những chi tiết ngẫu nhiên gắn liền với Saigon, có phải thế không nhỉ?

Lúc tôi được sinh ra, mẹ nuôi tôi bằng sữa Guigoz. Vậy là tôi có được gần mười năm “gắn bó” với hiệu sữa nổi tiếng nhất miền Nam thuở đó. Lon sữa đầu tiên, khi tôi lọt lòng mẹ. Lon sữa sau cùng, vào một ngày Saigon rét đậm bất thường cuối năm 1975. Vẫn Guigoz.

Guigoz là sản phẩm của hãng Nestlé, mà hãng này, như ta biết, có rất nhiều nhánh sản phẩm từ sữa. Không chỉ Guigoz. Thế mà riêng Guigoz có mặt cùng với Saigon, với bối cảnh đô thị này những ngày trước và sau giải phóng. Chỉ riêng Guigoz được vinh dự ấy. Vì sao vậy?

Nếu chúng ta cùng chơi trò nhắm mắt đoán hiệu chỉ bằng cách nếm thử bột sữa, bạn sẽ không phân biệt được Guigoz với SMA, Snow, Med-Johnson đâu. Tuy Guigoz có khác các hiệu sữa Mỹ và Nhật ở chỗ không vón cục, nhai bột sữa khô không dính răng và không bết lại trong khoang miệng, nhưng bấy nhiêu phẩm chất đâu có đủ làm nên một huyền thoại. Phép lạ nằm ở đâu?

Ở cái lon đựng.

Đồ hộp đương thời không cái nào có vỏ hộp giống Guigoz, và chính Guigoz bây giờ cũng khác. Khái niệm “lon Guigoz”, bạn nhớ không, là một thứ không giống ai cả. Lon đúc bằng nhôm trắng, có những đường lượn sóng ở thân để không trơn tay, nắp nhôm đúc liền với thân và được “khằn” bằng một vòng nhôm mềm. Hồi tôi còn bé, bà ngoại mua sữa về là tôi giành việc mở lon. Cầm vào một chỗ hơi tòe ra trên vòng nắp, xé đều tay đủ một vòng là được. Nắp nhôm ăn khít với lon hình trụ, mà ăn bên trong chứ không chờm ra ngoài như các nắp nhựa mềm hiện giờ. Guigoz có hai loại, loại trắng cho bé sơ sinh và loại vàng cho trẻ đã thôi nôi. Đó là loại sữa dễ pha nhất, không vón cục nên không phải nghiền trong nước lạnh trước rồi mới châm nước sôi như nhiều hiệu sữa khác. Đó là loại sữa thơm nhất. Đó là loại sữa vừa miệng thằng-bé-tôi nhất. Ồ tôi suýt lạc đề: Guigoz dính dáng với Saigon như thế nào?

Chiếc lon nhôm độc nhất vô nhị của Guigoz đã là vật tái dụng được ưa chuộng nhất trong những năm dân mình còn nghèo khó. Lon không đựng sữa nữa (dĩ nhiên, đào đâu ra sữa), mà đựng đường chảy (đường mía sơ chế), đựng bột đậu, đựng muối mè, đựng thức ăn dỡ theo của công nhân viên chức – mẹ tôi, cô giáo, hè nào đi học chính trị cũng thủ hai lon Guigoz, một đựng cơm còn cái kia đựng đậu phụ kho hay rau xào. Lon Guigoz biến thành nồi nấu trà, thành bình cà phê. Lon Guigoz để đi mua nước đá lẻ. Lon Guigoz để đong gạo. Lon Guigoz để múc nước ăn. Lon Guigoz đục lỗ xỏ xâu làm vật trang trí cho nhà thơ Bùi Giáng.

Cuối thập kỷ 70 của thế kỷ 20, ở Saigon người người lon Guigoz. Guigoz phổ cập hơn cả Honda Dream mười năm sau.

Lon Guigoz, đọc là “ghi gô”, người Saigon gọi tắt thành gô. Đưa gô cơm đây. Nhớ cất gô lúc về nhé.

Tôi nhớ ra rồi, chiếc gô tìm thấy chiều nay là của bà ngoại tôi. Lúc đau yếu sắp mất, bà vẫn để chiếc lon cạnh giường, trong đó bà cất mấy đồng tiền lẻ, vài sợi dây thun, diêm quẹt, cây đinh mũ, mảnh vải lau. 1996, từ đó đến giờ mười bốn năm rồi. Bây giờ, không ai còn cần đến gô. Đã có các containers nhựa trong, nắp bật, bán đầy siêu thị. Gô đã gần như… tuyệt chủng. Vậy nên trông thấy lại một chiếc gô méo mó ở xó bếp, thấy bồi hồi và cả một chút giống như ân hận nữa. Hồi xưa, chúng ta đã từng quý nó thế nào. Bà ngoại tôi từng quý nó thế nào…

[Đăng trên Sành Điệu, số tháng 9/2010]

Cái nhan đề có vẻ to tát rất… xã hội học này diễn giải ra lại cực kỳ đơn giản: nếu iPad chưa đáp ứng được hết các nhu cầu của người dùng, ta sẽ bắt nó phải thích nghi với ta ở các cập nhật tương lai của Apple hay là chính ta phải thay đổi chút gì đó để thích nghi với nó trước đã? Bài này sẽ nói về việc liệu chúng ta có thể suy nghĩ và tạo lập các thói quen mới như thế nào để khai thác hết các ưu điểm của iPad.

Ai đã từng sắm HDTV hẳn sẽ hiểu mua TV không đơn thuần là mua một cái… TV. Bạn phải nâng cấp kho phim HD của mình, bạn phải sắm thêm dàn âm thanh nổi, bạn phải thay đổi bộ sofa phòng khách, thậm chí bạn phải… đổi phòng khách rộng hơn. iPad cũng vậy thôi. Bạn có nhớ lần đầu Steve Jobs giới thiệu iPad, ông ngồi trên một cái ghế nệm êm ái thế nào không? Theo ông, ghế tốt giúp iPad nằm vững trên đùi, và tư thế bạn thoải mái nhất. Ghế văn phòng, ghế cứng không ổn rồi. Một cái ghế mềm nửa nằm nửa ngồi là tối ưu: bạn hãy thử tìm một cái bean bag xem sao, loại túi dồn đầy hạt xốp vẫn để lăn lóc ở phòng khách ấy.

Suy nghĩ di động

Làm thế nào đồng bộ các tài liệu, các bản phác thảo ý tưởng ở tất cả các thiết bị, sao cho đi đâu bạn cũng mở được, bổ sung được chúng? Bạn đã biết Dropbox chưa? Đó là một dịch vụ lưu trữ cho phép lưu trữ đến 2GB - không phải một dung lượng lớn nhưng điều ích lợi nhất là khả năng đồng bộ trên mọi máy di động, từ laptop đến điện thoại và tất nhiên, iPad. Trên máy tính ở nhà, bạn tạo một folder Dropbox, thả các dữ liệu cần đem theo vào đó. Thế là yên tâm: trên đường du lịch, bạn vẫn mở xem tiếp các files đã chuẩn bị kia được như thường. Để có thể chỉnh sửa file, bạn dùng Documents To Go Premium - Office Suite của hãng DataViz, làm việc tốt với các files văn phòng Word, Excel và PowerPoint.

Nhà văn nữ Susan Orlean bỏ netbook từ khi có iPad. Theo tác giả cuốn The Orchid Thief này, bà phác thảo ý tưởng bằng chữ viết tay trong chương trình Quill, bỏ vào Dropbox, rồi mở file xem để làm việc tiếp, gõ văn bản trên Pages (hai chương trình đều viết cho iPad). Gõ văn bản? Bạn đã thử chưa? Tôi nghĩ, bạn sẽ gõ tốt mười ngón ở chế độ xoay ngang màn hình. Chỉ có điều bạn sẽ phải chờ đến khi firmware mới hỗ trợ gõ Telex (theo Apple thì cuối mùa thu này) thì mới gõ tiếng Việt thoải mái được mà không phải lệ thuộc vào app của hãng thứ ba. Đến lúc đó, chắc bạn sẽ không ngần ngại sắm thêm bàn phím cứng bluetooth giá 70 dollars…

Ở nhà với iPad

Ở nhà, hai bố con tôi giành nhau chiếc iPad từng ngày. Tôi muốn kiểm tra mail, gõ Twitter, duyệt web, xem phim HD (bằng chương trình hỗ trợ), đọc sách điện tử; con tôi chơi Amateur Surgeon, Plants vs. Zombies, xem YouTube, nghe nhạc. Từ khi có iPad, số lượng các apps cho iPhone tôi đã mua giảm đi một nửa, thay vào đó là app có chữ “HD” viết riêng cho iPad. Đọc sách điện tử thích nhất: chương trình iBooks quá tuyệt. Tôi thường ôm máy suốt ba tiếng đồng hồ trước khi ngủ, mê mẩn cảm giác lật trang ảo-mà-như-thật, và đọc say sưa không sợ mệt mắt. Việc chuyển kho sách điện tử sẵn có của tôi vào máy cũng quá dễ dàng: thông qua iTunes, mọi thứ đồng bộ nhanh chóng, lại còn ghi nhớ được bookmarks của các thiết bị khác nhau - chẳng hạn bạn sẽ đọc tiếp cuốn sách dang dở trên iPhone sau khi đóng iPad mà không mất thì giờ tìm trang. iBooks hỗ trợ cả sách PDF nhưng nếu muốn tiện nghi hơn, bạn nên dùng GoodReader.

Chơi game trên iPad thì thích nhất (theo ý con tôi) là Call of Duty: World at War: Zombies HD. Hình ảnh không bị giật và mọi điều khiển đều chính xác như trên một máy game “chuyên nghiệp”.

Tôi đang cập nhật thông tin về một số apps chuyên dùng làm nhạc. Hiện tại, tôi đã có Scorcerer HD dùng để đọc văn bản nhạc (trang ký âm), lật trang như thật. Có nó, tôi không phải đem theo cả xấp tổng phổ vào phòng thu nữa. Nghe nói mới đây có ForScore còn tốt hơn Scorcerer. Tôi cũng có chương trình thu multitrack StudioTrack của hãng Sonoma (chương trình này đắt cắt cổ!), GrooveMaker để làm remix, miniSynth Pro và iElectribe để tạo âm thanh điện tử.

Gần như đủ cho mọi yêu cầu công việc.

[Đã đăng Mobile Review số 25/8/2010]

Bạn tôi không phải sáng nhịn ăn lên giảng đường hay là vào vũ trường như lời một bài hát; bạn tôi được tôi đưa đi học mỗi ngày và trước khi đến lớp đều ghé đâu đó ăn sáng.

Bạn tôi không phải đi dạy thêm hay là làm tiếp thị, tuy là trước khi đi ngủ bạn vẫn đòi ăn mì tôm.

Bởi vì bạn mới có chín tuổi. Tròn chín tuổi vào cuối tháng Tám.

Bạn tên là Nhật Tuệ, cái tên chỉ dùng ở trường. Các nơi khác, bạn được gọi là Tom.

Bạn là con trai tôi. Hai bố con thích gọi nhau là bạn. Bạn bố. Bạn Tom. Vụ này là ảnh hưởng bạn Q., người yêu tôi. Bạn bố, bạn cô Q., bạn bà nội, bạn heo béo và bạn chim hình tam giác trong trò chơi Angry Birds, tất tật là bạn.

Hôm nay bạn được nghỉ học vì bị ốm. Khi ra đóng cửa cho tôi đi làm, bạn dặn, bạn bố về sớm chơi BookWorm cho con, con biết ít từ quá thế nào cũng bị con thỏ điệu kia đánh tan tác. BookWorm là computer game của hãng PopCap, hai bố con đều mê. Nhiều người hỏi sao buổi tối tôi không ra phố, không tụ bạ bạn bè, không đến phòng trà như ngày xưa. Lý do đơn giản là tôi ở nhà chơi computer game với bạn.

Những cuối tuần, hai bạn thích đi chơi loăng quăng. Bạn rất mê đá bào rưới nước xốt xoài kiểu Nhật ở tiệm MOF, mà mỗi lần ăn đều ho sặc sụa vì lạnh phổi. Tôi nói với Tom rằng bạn có thể học bố mọi điều, trừ một điều dứt khoát phải tránh, là hút thuốc. Tôi giải thích cho bạn hiểu là ông nội mất khi mới ba mươi tuổi, nên bố sống tiếp cuộc đời của ông, nối dài cuộc đời ấy với tất cả những vui buồn sướng khổ được mất, nối dài cả thói xấu hút thuốc. Giờ bố sống đủ rồi, làm được hết những gì bố muốn, nên bạn không cần phải nối dài làm gì. Bạn thích học gì, cứ học. Bạn không thích nhạc, mà thích vẽ. Nếu sau này không thích vẽ nữa, bạn có thể lái máy bay hay xe cần cẩu, chả sao hết.

Cả ngày bạn ở trường. Cả ngày bố nhớ bạn như bài hát của ABBA, Slipping Through My Fingers. Bạn mười sáu tuổi, thể nào bạn cũng vứt bố trơ trọi một mình để đi chơi với chúng bạn. Thể nào bố cũng nằm nghe hai bạn Agnetha Fältskog và Anni-Frid Lyngstad hát mà rơi nước mắt.

Tôi nhìn con đi mà nỗi buồn dâng lên
Và tôi phải ngồi im sững một lúc
Cái cảm giác tôi đang mất con vĩnh viễn
Không thể nhập vào thế giới của con
Chỉ khi nào tôi có thể chia sẻ tiếng cười của con
Tôi mới vui được

Thôi chẳng sao. Bảy năm nữa cơ mà. Từ giờ đến đó, hai bố con vẫn còn chia sẻ được cùng nhau tiếng cười, trò game máy tính, đĩa mì Ý, bát vịt tiềm và bao nhiêu clips vui trên YouTube.

Bạn tôi, Dương Minh Long, khuyên tôi rằng phải “quyết liệt chụp ảnh bạn Tom” để sau này bạn ấy có một bộ sưu tập cá nhân độc nhất vô nhị. Tôi cứ đánh trống bỏ dùi mãi, chưa chụp. Mà Tom thì xem ra ngán làm người mẫu ảnh rồi.

Hồi bạn còn học mẫu giáo, bố viết cho bạn hai bài hát Bé Rửa Mặt, Bé Đánh Răng theo đơn đặt hàng của cô giáo. Từ đó đến giờ, chỉ thêm được một bài không-đặt-hàng. Bài có nhan đề Cho Tommy.

Đời như trong tranh con vẽ
Đầy chim muông như thế
Đời như câu ca con hát
Theo câu chuyện manga
Vẽ đi vùng tranh bình yên
Vẽ thêm loài chưa biết tên
Hát đi một câu lửng lơ rồi phá lên cười
Cho ngôi nhà thêm ánh sáng

Tôi hỏi, bạn muốn ai hát bài này. Bạn bảo thích cô Mỹ Tâm. Hồi mới thôi nôi mà bạn đã biết hôn cô Tâm rồi.

Ừ thì cô Tâm. Để bạn bố nói với bạn cô.

[Viết cho tạp chí Mẹ Yêu Bé. Mừng sinh nhật con trai tôi 9 tuổi]

Trên một số báo Mobile Review năm ngoái, chúng tôi đã có dịp nói về mô hình phòng thu âm di động dùng laptop làm “nhân” với các thiết bị nhỏ phụ trợ. Một năm trôi qua, studio di động chẳng những không chết mà còn phổ biến hơn; mà điều đáng nói nhất là nó đã thu nhỏ kích cỡ đến mức gây sửng sốt.

Nếu như trước kia, một studio di động phải xếp đầy một ba lô to chuyên dụng thì giờ đây, chỉ cần một… túi xốp đi chợ, bạn có tin không?

***

Những nghệ sĩ thích di chuyển luôn quan tâm đến mô hình studio di động. Nếu các thiết bị trước kia được cân đong đo đếm bằng ký lô, chẳng hạn cái laptop gần 2 ký, headphones ba trăm gram, cây đàn midi gần 3 ký, thì hôm nay, đơn vị đo lường đã được… convert sang xăngtimet. Thật đấy!

Năm ngoái, chưa có iPad. Năm ngoái, chưa có iPhone 4. Mấu chốt nằm ở đó.

Năm ngoái, thiết bị di động nhẹ nhất mà bạn có thể sắm là MacBook Air. Nhưng Air quá yếu về cấu hình, lại đắt, nên các nghệ sĩ vẫn thích MacBook, MacBook Pro. Giờ đây, chỉ cần iPad và iPhone.

Android không thích hợp với các công việc âm nhạc. Các tín đồ Android vẫn hùng dũng cổ súy cho hệ điều hành di động mã nguồn mở này với luận điểm “Android đi trước iPhone cả cây số”, “mỗi ngày có đến cả trăm ứng dụng miễn phí trong Market”, “ổn định và chuyên nghiệp hơn iOS nhiều”, “iPhone chỉ là đồ chơi”, vân vân. Không muốn làm kẻ đối đầu với Android fans, nhưng quả tình chúng tôi không thể làm việc được bằng điện thoại Android. Cảm ứng không nhạy, thiếu hầu hết các ứng dụng âm nhạc căn bản, âm thanh không trung thực, là các nhược điểm lớn. Đó là lý do tạp chí Computer Music ấn bản Anh quốc số tháng 8/2010 vẫn chỉ tập trung giới thiệu các ứng dụng âm nhạc viết cho iPad và iPhone…

Chỉ cần iPad và iPhone.

Korg iElectribe

Chỉ cần cái thương hiệu Korg đã bảo đảm uy tín. iElectribe viết cho iPad, là chương trình tạo “beat”, tức là nền tiết tấu cho các bản nhạc dance. Bạn hãy cùng tôi tạo ra một beat mới cho riêng mình nào!

"Ứng dụng iElectribe"

Mở chương trình, tap vào giao diện màu cam để mở danh mục pattern. Chọn Init. Play. Bạn chỉ nghe được tiếng kick drum giậm đều đều mỗi phách.

Chọn Synth 1 (màu xanh lá). Điểm đỏ các nút 7, 8 và 15. Vặn nút Low Boost theo chiều kim đồng hồ.

Chọn tiếp Synth 2. Bấm chọn các steps 5, 13, 16.

Bây giờ chọn Synth 4. Chỉnh Oscillator theo ý muốn. Tap Record để thu lại mẫu pattern. Thêm Hi-hat (HH Open) vào step 13. Thêm “clap” vào các steps 5, 11, 15.

Bây giờ save mẫu tiết tấu đã làm bằng cách chọn Write > Write & Edit Info. Đặt tên cho beat bạn vừa tạo ra và Save.

Bạn có thể thêm FX (hiệu quả đặc biệt), tăng giảm nhịp độ (tempo) rồi Export mẫu tiết tấu ra dạng WAV. Xong!

iSequence

Chương trình của hãng BeepStreet viết cho iPad. Với nó, bạn có thể lập trình (programming) nguyên một bản nhạc hoàn chỉnh rồi xuất ra file MIDI hoặc WAV để tiếp tục làm việc trên máy tính ở nhà.

StudioTrack

Tôi đã ngần ngại không mua app này vì nó quá đắt (50 dollars), nhưng rồi cuối cùng cũng không dằn lòng được. App do hãng Sonoma Wire Works viết, biến iPad thành một thiết bị thu âm chất lượng cao. Tôi ngạc nhiên vì các chức năng hết sức chuyên nghiệp của nó. Tôi đã thử thu một bản nhạc dùng toàn giọng người (a cappella) mà ai nghe cũng phải bất ngờ.

Năm ngoái, tôi đã kể cho các bạn chuyện tôi viết đoạn nhạc chuông The Morning Sun hoàn toàn trên iPhone như thế nào rồi, bạn còn nhớ? iPhone nhỏ hơn iPad nhiều, song không hề thua kém về hiệu năng. Bạn muốn có một chương trình thu âm nhiều tracks? Hãy mua GigBaby hoặc StudioMini XL. Còn bleep!BOX thì tương tự iElectribe, tạo beat bằng step sequencing. ReBirth của hãng Propellerhead (Thụy Điển) có ấn bản riêng cho iPhone đầy đủ chức năng như trong máy tính.

"Ứng dụng Pianist Pro cho iPad"

iPad có những cây đàn ảo thay thế được đàn thật: Pianist Pro (piano/keyboards), Six Strings (guitar), để bạn không phải vác theo một cây đàn cồng kềnh. Điểm ưu việt nữa của iPad/iPhone là khả năng chia sẻ, lưu chuyển file qua email hoặc server. Nhờ nó, bạn dễ dàng đồng bộ hóa dữ liệu di động với máy tính nhà, hay gửi file đến đồng nghiệp cũng vậy. Còn gì tiện lợi và thú vị hơn việc làm ra một bản demo từ một bãi biển đẹp nào đó rồi nhờ cộng sự ở studio phát triển tiếp?

"Ứng dụng Six Strings"

***

Khả năng không giới hạn của các thiết bị di động Apple này đã kích thích cảm hứng của nhiều nghệ sĩ chuyên nghiệp, đặc biệt là giới tín đồ mô hình DIY (do-it-yourself). JG Thirlwell, một DJ/nhạc sĩ tài năng, thậm chí đã làm cả một album chính thức bằng iPad và iPhone.

Phòng thu di động của năm nay thế là bỏ gọn trong túi quần sau và túi áo khoác, bạn nhỉ!

[Đã đăng trên tạp chí Mobile Review, tháng 8/2010]

Một

Một người mới quen thấy tôi mở túi xách bày ra lủ khủ bút máy, sổ tay, khăn lau mực, đã bình phẩm, “Sao lại có cái tật mê mấy cái của quỷ này nhỉ, vô bổ.” Tôi cười không nói gì, anh ta bồi thêm, “Bút nào chả viết được, ở đời còn thiếu gì thứ cần, sao lại mất thì giờ với mấy cái này.”

Luận điệu đó có thể sử dụng tốt trong trường hợp bạn muốn ly dị. Bởi suy cho cùng, thứ đối với người này là “của quỷ”, thì người khác lại quý; thứ cần thiết với người này hoàn toàn có thể chẳng có chút giá trị nào ở người khác.

Suy cho cùng, đều là tương đối.

Tôi tìm thấy hạnh phúc trong những cuốn sách mua được. Tôi tìm thấy hạnh phúc từ cây bút tôi mua để làm đầy bộ sưu tập của mình. Bạn thì thấy hạnh phúc ở cổ phiếu, ở bia, ở vuông đất mới mua giá hời. Tương đối cả mà.

Umberto Eco có hơn năm vạn cuốn sách. Cụ Vương Hồng Sển bỏ cả đời săn lùng cổ vật. Tôi có ba mươi cái máy ảnh và sáu mươi cây bút. Tôi có một nghìn cuốn sách, hai nghìn đĩa CD và tôi chỉ có một căn hộ chung cư trung bình làm nơi tôi gọi là nhà. Tôi không có chiếc xe hơi nào.

Ở cuốn Ni d’Adam ni d’Eve, Amélie Nothomb cho biết cô rất ngạc nhiên khi khái niệm “chơi” của người Nhật rất khác với cách hiểu phương Tây. Người tình Nhật của cô bảo, tôi thích chơi, cô hỏi lại, mà chơi gì? Chơi bài, chơi đàn, chơi thể thao? Người tình đáp, chơi thôi. Chơi, tức là không bận bịu, tức là thư giãn, tức là không làm gì cả. Chơi, tức là sống cho mình; chơi tức là để cho một cuộc sống khác - cuộc sống bên trong - được diễn ra, không bị tác động bởi thời thế, cơm áo, ngoại giới. Chơi, là khi người tình Nhật của Nothomb tách mình ra khỏi bài học Pháp văn. Chơi, là khi Đức Dalai Lama hí hoáy mở chiếc đồng hồ cổ ra sửa. Chơi, là khi tôi ngồi đó, đầu trống, tim trống, yên lặng ngắm nhìn bộ sưu tập bút của mình.

Chơi, là khi tôi tiệm cận hạnh phúc.

Hai

Hồi guitarist Phùng Tuấn Vũ còn ở Saigon, chúng tôi thường ngồi với nhau hết các buổi chiều trên căn gác của anh, chơi đàn, nghe nhạc và cho cả những cây đàn của anh nghe nhạc. Vũ nói, ông phải cho đàn nghe nhạc, nó có linh hồn đấy, nó nghe nhạc tử tế nó sẽ vui. Tôi không cảm nhận được điều ấy ngay, mãi cho đến khi tôi có được mấy cây đàn đóng đúng ý mình. Tôi mở nhạc cổ điển trong phòng, tôi nghe và những cây đàn cũng nghe. Tôi bật Mahler, Chopin, ngày hôm sau tiếng đàn êm ái, ấm áp hơn. Tôi bật Paganini, Liszt, đàn khốc liệt hơn. Tôi bật Cage, Stockhausen, đàn điên loạn hơn. Cây đàn, hay nói cho đúng, các thớ gỗ làm đàn, cần một thứ âm nhạc tốt để nó có thể thư giãn. Để nó được chơi. Bây giờ tôi đã biết, trước khi ta chơi đàn, cần phải để chính cây đàn được chơi. Nó phải được hạnh phúc thì mới ban cho ta hạnh phúc.

Hạnh phúc là người đàn bà đỏng đảnh. Khi ta kềm giữ nó, khi ta tin chắc đã ôm được nó trong tay, là lúc ta mất nó. Nhiều trận khóc cười đã dạy tôi điều ấy. Chỉ khi nào ta buông lỏng, ta thôi nghĩ ngợi, ta buông xả, thì hạnh phúc mới là của ta.

Tôi thuộc type khó thích nghi. Tôi ghét bị tách khỏi môi trường quen thuộc, không khí quen thuộc, tiếng ồn quen thuộc, lịch sống quen thuộc. Hạn chế này từng là nỗi dằn vặt của tôi suốt một quãng đời dài. Nhưng rồi tôi mừng rỡ khôn xiết sau khi đọc The Accidental Tourist của Anne Tyler. Cuốn sách cho tôi biết rằng khó thích nghi mới là… phẩm chất. Nhờ nó, ta không vong thân, ta sớm quay về được với bản thể mình, ta không bị cuốn đi. Nhân vật trung tâm của cuốn sách không phải là anh chàng tác giả bộ cẩm nang du lịch, mà là con chó Edward của anh ta. Edward thuộc loại khó dạy, dù tạm thời vâng lời người dạy gia súc nhưng bất cứ lúc nào cũng sẵn sàng bứt khỏi các lề luật để sống như nó muốn. Nó không thích nghi được với cuộc sống quá nhiều điều kiện. Ở với một ông chủ luôn thích điều kiện hóa mọi thứ, nó bức bối. Thật không gì gây stress hơn là mỗi sáng thức dậy thấy xung quanh mình khác đi hết, rồi thì ngày nào ta cũng phải tập quen với tình thế mới. Tôi muốn yên ả. Tôi muốn quen thuộc.

Lúc tôi lên tám, nhà có một con mèo quý. Quý không phải vì nó thuộc giống nào, nòi nào xa tít tắp Ba Tư Thụy Điển, mà vì đó là món quà tôi được nhận vào dịp sinh nhật năm trước. Nhà tôi có việc, phải khóa cửa đi vắng mấy ngày, khi trở về thì con mèo không còn nữa. Nó đói, nhảy sang nhà hàng xóm ăn vụng, bị đánh đập vẫn không chừa (đói thì đầu gối phải bò) nên bị một bà láng giềng hơi ác tâm bắt bỏ vào bao tải vứt ra chợ. Con mèo không chết, tôi tin như vậy; chỉ có tôi mất nó. Sự kiện này đeo đẳng các giấc mơ tôi suốt một năm trời, đêm nào cũng thấy mình ôm con mèo cưng và thức giấc thì khóc ướt đầm cả gối. Từ đó đến nay, tôi không nuôi pets nữa. Thà không có, còn hơn có rồi mất, nhất là những gì mình yêu thương. Tôi muốn yên ả, tôi muốn quen thuộc. Tôi khó thích nghi.

Ba

Tôi lập ra một đề mục mới trên blog cá nhân, tên là Bút Mực. Thoạt tiên, tôi không nghĩ nó sẽ thành một đề tài được quan tâm lớn. Các kết nối bạn bè cùng sở thích toàn ở ngoại quốc; tôi không tìm đâu ra những người mê bút máy, mê viết sổ tay ở thành phố tôi sống. Thế mà có chuyện bất ngờ: Bút Mực thu hút rất nhiều người đọc, nhiều đến nỗi tôi sẽ phải lập ra một câu lạc bộ riêng, tách khỏi blog - Câu lạc bộ Người yêu bút. Hóa ra trong một đời sống bị điều kiện hóa đến tận cùng, trong các không gian sống hiện đại và tiện nghi như cái máy-ở, người ta có nhu cầu tìm kiếm các thú an nhàn, xa rời máy móc.

Ý định lập câu lạc bộ bút máy của tôi, người mới quen đã nói trên kia biết được tha hồ cười. Ở đời còn thiếu gì thứ cần, sao lại mất thì giờ với mấy cái này, thế nào anh ta cũng bảo vậy.

Có gì đâu. Tôi chơi. Cũng có những bạn thích chơi, có cùng sinh thú như tôi. Chúng tôi hạnh phúc. Hay là, ít nhất, tiệm cận hạnh phúc.

[Chuyên trang Thị Dân, Thể Thao Văn Hóa & Đàn Ông tháng 9/2010]

Thưa anh, câu chuyện đẳng cấp hay “chiếu trên, chiếu dưới” thường là thứ khó tách bạch theo kiểu 1+1=2. Nhưng, theo quan điểm của anh, thì thế nào là đẳng cấp trong nghệ thuật?

Quốc Bảo: Tôi không hiểu lắm nội hàm khái niệm anh đang nói đến. Có thể mỗi người có một cách hiểu. Tôi thì làm âm nhạc đại chúng, ai cũng mặc nhiên cho rằng nó thuộc “cấp dưới” của âm nhạc kinh viện rồi. Thế thì chia nhỏ cái chiếu dưới này thành dưới-trên, dưới-dưới để làm gì? Mà âm nhạc cũng không như bên võ thuật hay quân đội, có đai cao đai thấp hay cấp bậc trên dưới. Thú thật với anh là tôi chưa hề nghĩ về việc phân cấp này.

Có hay không những tác phẩm nghệ thuật đẳng cấp tại Việt Nam?

QB: Nếu anh hàm ý chúng ta có tác phẩm tốt không, thì tôi nói có. Tất nhiên không nhiều.

Có người cho rằng, vì xuất phát từ những bộ môn nghệ thuật dân dã, nên nghệ thuật Việt Nam thường nhỏ bé và rất khó đạt đẳng cấp cao so với mặt bằng chung của nghệ thuật thế giới. Anh đánh giá thế nào về điều này?

QB: Nền nghệ thuật bác học nào cũng khởi thủy từ dân gian, rồi người ta mới phát triển thành các quy tắc học thuật. Chẳng có nền nghệ thuật nào, kể cả sáng giá như Đức hay Anh, lại do các ông học giả ngồi bàn giấy chế ra hết. Nền nghệ thuật nhỏ hay lớn là do có đủ các cá nhân tài năng hay không.

Bây giờ đọc báo, anh sẽ thấy rất nhiều tuyên ngôn “choáng váng”: Tôi làm nghệ thuật đẳng cấp, nghệ thuật cho số ít người. Theo anh, có phải đẳng cấp thì đồng nghĩa với ít người hiểu? Và đẳng cấp thì không dành cho số đông?

QB: Tôi không để ý. Chắc người ta nói vậy để dễ đoạt giải… cống hiến hơn chăng? Con đường khó đâu nhất thiết là con đường hay. Có thể có người thích tìm lối đoạn trường mà đi cho nó… sang, hay là nếu đi loạng quạng cũng ít bị chê trách.

Và cũng bây giờ, ở Việt Nam, chẳng có gì để làm quy chuẩn, nên những kẻ… mạnh miệng vẫn thắng thế. Dù thực chất, anh ta chẳng tạo ra được giá trị gì đáng kể cho đời sống nghệ thuật. Anh có cho rằng đó là sự nhiễu nhương?

QB: Thời bây giờ quả thực hơi ồn ào một chút. Thôi thì ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, học cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm, hay là chọn chỗ thoáng đãng mà tiêu dao khoái hoạt như Nguyễn Công Trứ vậy.

Chúng ta đang chứng kiến một thực tế, những ngôi sao nhạc sến, hát nhạc chợ và cũng đầy sân si của thị trường bát nháo, nhưng luôn miệng nói mình đẳng cấp hơn người, làm nghệ thuật cao cấp… Nhưng ít ai phản bác lại họ. Ngay cả như anh, cũng ít khi nói về những điều đó. Vì những người có tự trọng thì ngại đụng chạm? Hay chúng ta đang làm cư dân làng Vũ Đại, tránh mặt Chí Phèo?

QB: Không hẳn là ngại như anh nghĩ. Chỉ là tôi ít thì giờ. Mình làm việc mình còn chưa xong, vươn cổ ra tranh cãi thắng thua ích gì.

Đẳng cấp trong nghệ thuật, xét cho cùng không phải ở lời nói mà phải trong chính tác phẩm của người nghệ sỹ. Và những gì là tinh hoa thì sẽ không bao giờ nhiều. Những nghệ sỹ đẳng cấp thì cũng sẽ kiệm lời. Phải chăng vì thế mà những giá trị thực sự hiện đang bị chìm khuất trong bề bộn những thứ chợ búa của nghệ thuật?

QB: Về điều này, tôi đồng ý hoàn toàn với anh.

Anh cũng từng bị búa rìu khá nhiều khi dám nói thẳng về những hiện tượng thiếu lành mạnh trong âm nhạc. Và rồi anh đã im lặng khá dài. Có người nói, anh giả bộ mình làm nhạc cao cấp để phê phán những người viết nhạc thị trường là rẻ tiền. Có phải?

QB: Ồ, tôi làm nhạc dễ nghe dễ cảm lắm, không có cao cấp đâu. Còn nhạc tôi có đắt tiền thì xin hiểu theo nghĩa đen: tôi trả thù lao cho ban nhạc cao mà lại hay làm đi làm lại, không ưng lại bỏ nên tốn tiền.

Có ý kiến cho rằng, chúng ta đã thiếu nền tảng trong sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật, nên nói đến đẳng cấp là chuyện xa vời. Nhưng chúng ta cũng đang thiếu đi những nhà phê bình nghệ thuật có tầm ảnh hưởng để dẫn dắt người thưởng thức. Anh có đồng tình với những điều này không? Hay chẳng qua vì môi trường ở Việt Nam không tạo thuận lợi cho nhà phê bình làm việc?

QB: Phải hỏi xem liệu có nhà phê bình không đã chứ. Chúng ta thiếu hoàn toàn mà. Chúng ta chỉ thừa các thông tín viên kháo chuyện cô này bỏ chồng anh kia mặc đồ hiệu thôi.

Ông Torakusu Yamaha mở Công ty Yamaha vào năm 1887, mới đầu chuyên sản xuất đàn ống hơi có lưỡi gà (reed organs), rồi dần dà khuếch trương thành một công ty khổng lồ chế tạo nhiều mặt hàng không tưởng tượng nổi: nhạc cụ đa loại, máy nghe nhìn, bán dẫn, linh kiện điện tử, dụng cụ thể thao, bàn ghế tủ giường, phụ tùng máy móc hạng nặng, rô bốt công nghiệp. Phải đến ngày 1 tháng 7 năm 1955 (trùng hợp nữa, tôi viết bài này đúng ngày 1 tháng 7, 55 năm sau!), nhánh Yamaha Motor chuyên về xe gắn máy mới ra đời, vẫn thuộc tập đoàn Yamaha nhưng kinh doanh hạch toán độc lập. Mở thị trường sang Hoa Kỳ đầu tiên, Yamaha Motor sản xuất xe máy, xe trượt tuyết, xe chuyên chở trên sân golf, phương tiện trượt nước, ca nô, tức là chiếm lĩnh trên bộ trên núi dưới biển, chỉ thiếu mỗi trên trời.

Ngay từ khi vừa tách nhánh làm xe máy, Yamaha đã định hướng trung thành với động cơ 2 thì. Thế mạnh của loại động cơ “xăng pha nhớt” này bộc lộ từ mẫu xe “chào sân” chép mẫu DKW của Đức, hiệu xe nổi danh đã từng được hãng xe BSA của Anh Quốc chép lại sau thế chiến II và đặt tên là Bantam. Đến Yamaha, DKW-Nhật mang tên YAI, cái tên rất Nhật. YAI bền chắc và mạnh mẽ, ngưỡng tốc độ cao, dân Nhật mê xe hay gọi là Chuồn Chuồn Đỏ.

Năm 1957, Yamaha tự thiết kế mẫu YDI, hai thì, hai xy lanh. Chiếc này giành giải tại cuộc đua Mount Asama ngay trong năm, nhưng chỉ sản xuất có 15 nghìn chiếc - con số quá khiêm tốn so với Honda hay Suzuki. Hai năm sau, dòng thể thao YDSI hai xy lanh, năm số mới được bán đại trà, gây một cơn sốt trong giới chơi xe thể thao đường trường.

Năm 1961, Yamaha cử một đội đua tham dự Grand Prix Âu Châu, nhưng mất thêm hai năm chật vật mới giật giải thưởng. Chiến công này giúp Yamaha thắng lợi lớn ở dòng xe đua 250 phân khối, nở ra câu khẩu hiệu đồn thổi (word of mouth) vô cùng hiệu quả “vừa xuất xưởng đã thắng ngay”. Từ đó trở đi, hễ nhắc đến xe đua là người ta nghĩ đến Yamaha ngay lập tức.

Yamaha cải tiến cơ chế pha nhớt vào xăng bằng hệ thống Autolube (bơm nhớt tự động, hút dầu nhờn từ bình chứa riêng bên hông xe rồi bơm vào bộ chế hòa khí); đây là một phát minh gây chấn động các nhà sản xuất xe hai thì, tuy rằng bơm nhớt không bền, dễ hỏng hóc, khó sửa và hầu hết các xe Yamaha cũ vẫn phải trở về thời kỳ… đồ đá, pha sẵn nhớt vào xăng. Các cây xăng ở Việt Nam trông thấy xe hai thì rất chán ngán, họ phải đong xăng vào can nhựa, hòa lẫn nhớt rồi mới châm vào thùng xăng xe khách.

Năm 1966, Yamaha mở xưởng ở Thái Lan để sản xuất xe cho thị trường Đông Nam Á. Một năm sau, số xe bán ra của hãng đã là bốn trăm nghìn chiếc. Hãng cũng bắt đầu đưa ra thị trường loại động cơ sáu xy lanh gắn cho các dòng xe đua 350 phân khối.

Năm 1970, tổng số xe bán ra của Yamaha là 574 nghìn chiếc, xuất khẩu 60%. Cũng trong năm đó, chiếc xe bốn thì đầu tiên của Yamaha xuất hiện: 650 phân khối, máy song sinh, lấy mẫu từ dòng Triumph lừng lẫy.

Nhưng dù cho có mạo hiểm lấn sân sang bốn thì, Yamaha vẫn phải giữ uy tín lịch sử của mình bằng xe hai thì kiểu dáng thể thao, dung tích xy lanh dưới 400 phân khối mà thôi.

Năm 1973, Yamaha đứng thứ nhì về sản lượng xe: 1 triệu chiếc, sắp hàng sau Honda 1 triệu tám và lấn Suzuki 642 nghìn chiếc. Đến thời điểm này, Yamaha dồn sức vào động cơ bốn thì cho kịp thời đại, cũng là để tránh vi phạm luật khí thải. Ai đã từng đi xe hai thì đều biết rõ khói xả từ ống pô… hoành tráng thế nào rồi.

Ngày nay người ta vẫn nhớ những dòng xe Yamaha sau đây:

* TX750 twin (1972)
* TX500 twin (1973)
* XS750 ba xy lanh (1976)
* XS Eleven, bốn xy lanh (1977), có thiết kế dềnh dàng nhất trong các dòng xe Nhật vào lúc đó
* XT500 (1976)
* XS350 twin

Đầu thập kỷ tám mươi, dòng xe thể thao RD xy lanh kép làm mát bằng RD250LC và RD350LC được khen ngợi rất nhiều. Mở ra thập kỷ này, Yamaha đã tăng doanh số lên trên 2 triệu chiếc mỗi năm.

Sang thế kỷ hăm mốt, Yamaha hẳn không chịu thua chị kém em. Hãng làm xe tay ga, từ chiếc Majesty kềnh càng đến dòng “lai” giữa xe số với xe tay ga Nouvo đều rất được người dùng Đông Nam Á chuộng.

Tiếp tục câu chuyện ở đầu bài, chiếc Ya 50 của tôi quả thật có kiểu dáng đẹp, xét theo tiêu chuẩn thẩm mỹ vào thời của nó. Gần như đối nghịch với dòng Ya nữ trông ốm yếu như xác ve, nó vạm vỡ: kềnh càng hơn Honda 67, bình xăng to, yên xe rộng, cốp hai bên vuông vức, pô “air” tròn vo, ống xả (pô) vắt cao và tay lái cổ điển nhìn rất cân xứng. Nó cũng tạo cho người lái dáng ngồi thẳng, không phải cung tay gập người như nhiều loại xe đàn ông khác. Nhớ lúc mua xe (tôi mua lại của một người bạn), dựng xe trước quán cà phê để ngắm, chiếc Ya 50 không sút kém về độ gân guốc so với Honda 90. Các chi tiết nắp xăng, đồng hồ tốc độ đều lớn, dày, trông rất nam tính. Duy có điều xe tôi bơm nhớt tự động đã hỏng, pô xe đã mục và nắp xăng “din” dễ dàng bị đánh cắp. Tôi bị mất nắp xăng hai lần, phải lấy tay bịt miệng thùng xăng chạy đi mua cái mới. Còn dây côn thì mau đứt đến mức khó hiểu – có lẽ vào thời điểm cuối thập kỷ 80, chợ trời phụ tùng xe máy Tân Thành không có hàng tốt chăng?

[Đã đăng MotoStylish số 2, tháng 8/2010]

Bạn tôi, anh Mai Xuân Vỹ, cảm tác Chopin viết một khúc nhạc. Tôi soạn lời và làm hòa âm.

Đàn Về Với Im Lặng
Nhạc Mai Xuân Vỹ, Lời Quốc Bảo

Thấy ngày đã ăn dần xuống chân đồi
Vệt đàn như vết son môi
Tình còn lờ lững thắp hương kêu về
Những dây đàn đỡ run đau
Nếu tình đã phai nhạt mất hương đầu
Hỏi rằng ai có quên nhau?
Đàn câm tiếng thì ai có khóc thầm
Và ai mùa đông giá đốt trầm?
Còn ai và ai nữa
Sẽ nằm nhìn trời đất xoay vần?
Chờ cho môi tươi rồi mai cũng héo hon

Thấy tình đã ăn lần hết khung đời
Mà tình không lớn thêm đâu
Mà tình không biết phút linh
Ai cầu mãi không về với tim đau
Sắc đàn tối đi dần tối đi dần
Tưởng chừng ai cắt âm ngân

Kìa nhạc ai cay đắng đến vậy?
Tình ai thương khó đến vậy?
Đàn ai muốn về với im lặng?
Thì nhìn ra xem mùa đông đã hết chưa
Có còn vết son mờ mà ai đó tô vội…

Thấy tình đã ăn lần hết khung đời
Mà tình không lớn thêm đâu
Mà tình không biết phút linh
Ai cầu mãi không về với tim đau
Sắc đàn tối đi dần tối đi dần
Tưởng chừng ai cắt âm ngân
Tưởng chừng ai bắt dây câm…

Bản phối demo:

Ý muốn của tác giả là muốn dành bài hát cho Lê Hiếu.

Ai bột khoai đậu đen nước dừa đường cát…

Kết câu rao mà bằng một vần trắc như vậy, là hệt câu hát Bội. Cô bán hàng tốt giọng, không cần gân cổ gồng vai mà tiếng rao vang lồng lộng khắp con hẻm. Tiếng rao rành rọt, trong vắt, ngân nga như hát, mà không đanh đá cá cày, không chua loét xoi xói vào não như Céline Dion.

Bấy giờ, Céline Dion mới lên ba, còn bi bô bập bẹ, hẳn giọng cũng ít chua hơn sau này đi va đi viếc.

Bấy giờ, là năm 1973.

Tôi nằm vắt chân chữ ngũ trên gác đọc Vô Gia Đình của Hector Malot, mẹ tôi ngồi bàn viết chấm bài học trò, những cuốn vở bìa bọc cùng màu chất nghễu nghện, thời ấy mỗi lớp phải đến trên năm mươi trò, chăn dắt lũ con trai thò lò mũi xanh mỗi ngày đều như vắt chanh như vậy suốt quãng đời cô quả, tôi cứ sợ mẹ tôi bệnh phổi.

Bà tôi đang lúi húi rửa bát dưới nhà.

Je suis un enfant trouvé. Hà Mai Anh dịch, tôi là một đứa trẻ bị bỏ rơi.

Tôi không phải enfant trouvé và tôi đang thèm chè bột khoai đậu đen nước dừa đường cát.

Tiếng rao lanh lảnh ngân nga như chuông trong buổi tối mưa lạnh làm tôi quên ngay ông Vỹ-Tiên (Vitalis) con khỉ Hảo-Tâm (Joli-Cœur) với lại cậu bé mồ côi Lê-Minh (Rémi) phải theo gánh xiếc sinh nhai của Hector Malot phiên bản Việt Hà Mai Anh. Tôi cũng mồ côi nhưng không theo gánh xiếc và tôi vùng dậy trong bộ pyjama thùng thình chẳng phải muốn làm công tử Bạc Liêu mà vì mẹ tôi bắt mặc tránh muỗi. Tôi nói vọng xuống nhà dưới, bà ơi bà gọi cô bán chè không cô ấy đi mất.

Chè bột khoai và chè đậu đen là hai thứ khác nhau, mỗi thứ mỗi nồi một bên quang gánh, bên nào cũng chất than hồng dưới đáy nồi để chè luôn nóng sực bất kể đêm mưa gió lạnh lùng. Tôi chạy ù xuống nhà, ngón tay móc vào hai cái quai ly, tôi muốn nói hai cái ly mỗi ly một quai. Ly là ly nhựa có nắp đậy, một cái màu xanh lá cái kia hồng, cùng kiểu đúc thót dưới đáy rồi mới phình ra làm đế, từa tựa ly uống rượu. Bộ ly này tôi dùng cho đến mười tám tuổi, nhựa sờn hết mới thôi. Chẳng ai ăn chè nóng trong ly cả, nhưng mẹ tôi không cho dùng chén, sợ cầm trơn tay. Cô hàng chè đong đầy sóng sánh hai ly, tôi trả năm đồng bạc, tiền cắc đúc hình hoa thị, được bên bột khoai bên kia đậu đen. Tôi được dạy là phải mời người lớn, bà không ăn còn mẹ chỉ múc một thìa lấy lệ. Tôi hưởng trọn hai ly chè nóng hôi hổi, thơm lựng, ngon ngọt không gì hơn, được một buổi tối mưa nhớ hoài trong đời và được một tiếng rao hàng chẳng bao giờ thôi vang vọng.

Cuốn Vô Gia Đình tôi không đọc hết, hay đúng ra là không tự mình đọc hết. Một năm sau buổi tối ăn chè ấy, tôi vào nhà thương cắt amygdales, và mẹ tôi đã dành toàn bộ mấy ngày tôi nằm hậu phẫu đọc cho tôi nghe từ đoạn giữa truyện, chỗ con khỉ Hảo-Tâm bị sưng phổi chết, đến tận trang cuối cùng. Mẹ tôi cô quả ngày nào cũng sáng dạy tư ở nhà, chiều hò hét lũ học trò quỷ sứ ở trường, tối chấm bài trong những cuốn vở bìa bọc cùng màu chất nghễu nghện, đều như vắt chanh mấy mươi năm ròng, lại còn nuôi con nằm viện, đọc sách cho con nghe. Thế mà không bị bệnh phổi, đúng là Trời thương.

Những ngày dưỡng sức sau mổ, tôi thèm chè bột khoai [với lại] chè đậu đen nước dừa đường cát. Tôi rảnh rỗi, khỏe mạnh mà phải kiêng nói chuyện, muốn phát biểu ý kiến phải viết xuống giấy. Tôi buồn tay rút những tờ giấy thiếc trong gói thuốc Bastos Luxe của cậu tôi, bọc từng đồng cắc vào đó rồi lấy móng tay cào cho mặt đúc nổi đồng tiền in lên giấy, thế là thành mấy đồng bạc giả, đem nghịch chơi. Đồng năm đồng uốn éo hoa thị xem ra giống nhất. Tôi đinh ninh rằng những đồng bạc tự chế ấy đem xài được, dư sức mua báo Thiếu Nhi với lại Thằng Bờm. Trên đường cậu tôi chở đi tái khám, ngang nhà thương thuốc chó, đây là học cụ Vương Hồng Sển gọi Viện Pasteur vì ai bị chó cắn đều phải đến tiêm ngừa dại, tôi nằng nặc [khám xong là được bác sĩ cho phép nói trở lại] đòi ghé sạp báo xê xế Phở Hòa mua báo Thiếu Nhi bằng tiền… giả. Chuyện thật một trăm phần trăm, tôi thề. Hương hồn bác Khai Trí Nguyễn Hùng Trương có đọc thì bỏ qua cho cháu, cái thời trẻ nít ngô ngọng ấy.

Chè bột khoai hình như nguyên liệu chính là bột khoai khô bán sẵn ngoài chạp phô, thêm phổ tai hay nấm mèo xắt sợi, một ít đậu phọng để nguyên hạt, cho va ni cho thơm và nước cốt dừa nấu chung cho béo. Chè đậu đen còn dễ hơn nữa, chỉ việc ninh đậu cho nhừ trước khi bỏ đường, còn nước dừa khi ăn mới rưới lên mặt. Thế mà mấy mươi năm nay tôi chưa ăn chỗ nào thấy ngon bằng nửa - chứ nói gì tới bằng được - gánh chè cô hàng có giọng rao trong vắt ấy.

Hồi bé tôi không hảo ngọt (hình như sau này lớn thì có?) nên chè đỗ xanh, chè trôi nước, chè chuối ở nhà nấu chả bao giờ quyến rũ nổi tôi. Hầu như không ăn nên chưa biết cái cảm giác các cụ gọi là “no xôi chán chè” ra làm sao, chỉ nghiện mỗi cô hàng chè tốt giọng, và phải là một đêm mưa rả rích có mẹ chăm chú chấm bài và bà rửa bát ở sàn nước dưới nhà. Chắc là phải có gánh xiếc ông Vỹ-Tiên nữa thì chè mới đầy đủ hương vị.

Hóa ra ăn chè không chỉ đơn thuần là ăn chè. Hay là, ăn không đơn thuần là ăn. Ăn chỉ là một mảnh trong cả bức tranh nhớ.

Ăn, là ăn cái sự nhớ đó.

Tôi cũng bắt chước gieo vần trắc cuối câu mà không thành câu hát Bội.

[Đăng lần đầu trên tạp chí Nam Châm số 5, tháng 8/2010]

Vào lúc mà “metro” chỉ mới được hiểu là xe điện ngầm và “sexual” không có nghĩa nào khác hơn ngoài dục tính - tức là vào lúc chưa có cuộc hôn nhân giữa hai từ xa lạ cách biệt ấy để thành từ ghép “metrosexual” tươi roi rói như bây giờ ta thấy, thì đã có sẵn những người đàn ông đỏm dáng. Nhưng trước khi bàn về chuyện đỏm, ta hãy thêm một chút về cái chữ rất… đương đại này.

Tôi có đọc trên một tạp chí, lâu rồi quên tên, hình như là Arena hay GQ, nơi người ta đưa ra 10 tiêu chuẩn để xếp một chàng tuổi trẻ (chưa cần dòng hào kiệt) vào loại metrosexual. Vì chỉ còn nhớ mang máng, tôi chỉ liệt kê được một nửa.

Họ viết rằng, bạn metrosexual khi (và chỉ khi) bạn có một trong những hành vi sau:

1. Không cưỡng nổi cơn mua sắm khi đi ngang một tiệm đồ hiệu
2. Bạn có 20 đôi giày, 20 cặp kính mát, 6 chiếc đồng hồ
3. Bạn biết tự làm món Eggs Benedict (trứng khuấy kiểu Hà Lan) cho bữa sáng và risotto (cơm Ý) đổi món bữa chiều trong bếp nhà
4. Khi cạo râu, bạn không chỉ cạo mặt (nên hiểu là cạo lung tung khắp chỗ)
5. Bạn không thể tưởng tượng nổi ở đời lại thiếu đi gel vuốt tóc

Một tạp chí khác, cầm chắc Ăng lê, hài hước bảo: Giữa những con đười ươi và người đồng tính nam có một vùng xám. Đó là chỗ cho metrosexual.

[Tôi cũng không biết dịch metrosexual ra tiếng Việt thế nào. Chỉ biết nó được ghép từ "metropolitan" - thị dân thời hậu công nghiệp - và "sexual". Tạm dịch là đỏm dáng thời a còng].

***

Giờ ta quay lại chuyện đỏm thời xưa.

Thời xưa, dao cạo râu Gillette chưa có lưỡi đặc chế lưỡi kép lưỡi ba vòng vèo uốn lượn như bây giờ để có thể cạo tất cả mọi địa hình, chỉ là cán dao lắp lưỡi lam, thì người đỏm dáng không thích cạo râu ở nhà. Anh ta ra tiệm hớt tóc, để được cạo mặt bằng loại dao “thợ cạo” loại xếp được, bác thợ liếc dao vào miếng da bò treo lủng lẳng ngay lối vào trong khi khách nằm chờ râu mềm ra dưới tác dụng của thứ xà bông đầy bọt trắng được quét bằng đầu chổi bé tí khắp mặt anh ta. Cạo mặt bằng dao ngoài tiệm mới là đúng điệu, mới “chic”. Bon chic bon genre. BCBG. Mặt đi chơi với đào phải là mặt mới cạo, chân râu còn đỏ ửng, vài vết xước nhẹ trên má do dao cạo ăn vào, mới đúng điệu, mới “chic”.

Thế còn tóc? Đàn ông ngày xưa không có nhiều kiểu tóc. Không kể các cậu hippie tóc dài tới vai không thèm tỉa, tóc nam gần như chỉ có một kiểu. Thỉnh thoảng ở những tiệm hớt tóc vùng ven, tôi còn được thấy những tấm bích chương dán tường mấy mươi năm trước, mực in đã phai trắng xóa, trên đó in hình các mẫu tóc nam mà kiểu nào cũng na ná kiểu nào, chỉ khác ở tỷ lệ chẻ ngôi. Bảy ba, sáu bốn, năm năm. Có khi tám hai, lệch hẳn ra mang tai. Thời xưa, người ta giữ nếp tóc bằng nước: nhúng lược vào nước rồi chải. Người đỏm dáng thì dùng Brillantine, một loại crème đựng trong ống tuýp như kem đánh răng, bóp ra lược rồi chải. Đặc biệt không chải ngang, mà phải ngược về sau. Rồi ấn nhẹ trên đỉnh đầu cho tóc bồng lên chỗ vầng trán thành một lọn tròn đều tăm tắp. Không sợi tóc nào được “vương trên đài trán thơ ngây” như Xuân Diệu. Phải ngay hàng thẳng lối, như những luống cày đẹp. Brillantine làm đầu óng mượt (bà ngoại tôi dùng từ rất lạ, là “bóng lọng”), con ruồi đậu vào cũng trượt chân ngã xoài. Thì mới “chic”. Như tài tử xi nê. Bạn cứ lên mạng xem chân dung Clark Gable, James Dean, Alain Delon, Nguyễn Cao Kỳ là rõ.

Đàn ông đỏm dáng ngày xưa may trang phục ở Văn Quân. Cậu tôi và các bạn cậu may đo ở đó. Tôi có hỏi mẹ tôi chỗ tiệm may ấy giờ thành gì, song bà không nhớ. Văn Quân trước năm 1975 nổi tiếng lắm - mà nổi tiếng cũng phải vì đường coupe (cắt) phóng túng nghệ sĩ mà vẫn vừa vóc người. Hàng vải phải là “xẹc len” (serge laine, vải len dệt chéo go), còn gabardine hay tergal chỉ dành cho đám “miệng còn hôi sữa”.

Áo sơ mi ngày xưa, mặc cho “chic”, là phải bỏ một cúc ngực không cài. Trong cuốn Những Ngày Tươi Đẹp của Nguyễn Thanh Trịnh, tức nhà văn Đoàn Thạch Biền, có viết chi tiết đó. Solex vắt vẻo, sơ mi hoa bỏ cúc ngực, quần xẹc len, giày Pháp (xưa gọi là giày”ăng phoóng” - en France), tóc vuốt Brillantine, là tiêu chuẩn đỏm thời xưa. Khác thế, là… dzỏm.

Đỏm ngày xưa sáng sáng ngồi Thanh Thế đường Nguyễn Trung Trực, chỗ thương xá Tam Đa mà sau này là Intershop, ăn croissant uống cà phê sữa, tạp chí Pháp trên đùi và Kim Dung trên bàn.

Đỏm ngày xưa chiều chiều vespa bình bịch, kính bay Ray-Ban đen ngòm, trực chỉ Thủ Đức ăn nem.

Đỏm ngày xưa tối tối chẳng cần tự nấu risotto ở bếp nhà, ra thẳng Mỹ Cảnh hóng gió ăn sò hay vào Tản Đà Chợ Lớn chén chim quay.

Đỏm ngày xưa đêm đêm trà đình tửu quán. Sàn nhảy chiếu bạc.

Khi tôi mới lớn, điều mà mẹ tôi dạy kỹ, nhắc lại mỗi ngày, là con trai không được đỏm. Không được mất thì giờ trau chuốt bề ngoài. Cái đẹp tâm hồn mới là quan trọng. Hình thức, chỉ cần sạch. Sạch là đủ.

Không được phanh áo ngực. Không được la cà cà phê. Không được dùng Brillantine. Không được để tóc dài. Không được bỏ áo ngoài quần.

Tức là làm tất cả để không bị liệt vào loại đỏm dáng.

***

Tất nhiên điều mẹ dạy cũng phải xê xích theo thời. Nhưng đỏm dáng, theo tôi, vẫn là một từ xấu, nên tránh.

Như từ metrosexual bây giờ.

[Đăng lần đầu trên TTVH & ĐÔ, tháng 8/2010]

Ở căn nhà nhỏ ngày xưa của mẹ tôi, tôi đóng một kệ sách treo tường bằng gỗ tạp ba ngăn, ở ngay vì tường ngăn cách phòng ngoài với nhà tắm. Trên đó, sách xếp đặc kín. Tôi còn dành một góc tầng trên cùng để cất bộ sưu tập vỏ bao thuốc lá - ở đó có những hiệu những dòng ta chỉ thấy trên sách báo, như Gitanes, Stuyvesant, Chesterfield. Khách đến nhà, có lẽ chẳng ai là smoker thứ thiệt, nên không hề liếc mắt đến mớ vỏ hộp… quý giá kia đến một lần, mà chỉ chăm chăm dò tìm trong dãy sách những cái nhan đề. Nhan đề, là gọi tắt: nhan có vấn đề. Nổi Loạn của Đào Hiếu, nhác trông đã ồ lên, ôi bậy thế. Chân Dung Nhà Văn của Xuân Sách, chưa kịp tỏ đã ối ối, sao lại có cuốn này ghê thế. Rồi Làm Đĩ của Vũ Trọng Phụng, Người Đẹp Say Ngủ của Kawabata, thế nào cũng được khách rút ra khỏi kệ (rồi đặt lại sai chỗ) hoặc ít nhất cũng sờ vào, xốc xếch cả dãy sách tôi đã xếp rất ngay ngắn. Bên dưới những ngăn treo đó, là chiếc divan tôi vẫn nằm nghỉ trưa, nơi ưa thích nhất vì chỉ cần với tay là rút được sách đọc ngay. Sau này, khi bà ngoại tôi nằm bệnh liệt giường, chiếc divan nhường cho bà nằm. Từ ngoài cửa trông vào, cách bài trí như thế rất sái về phong thủy: ta có cảm tưởng những ngăn kệ nặng nề sắp sụp xuống đè người nằm dưới. Tôi thấy không ổn. Thêm nữa, mẹ tôi cứ cằn nhằn sao tôi trữ lắm sách “bậy bạ”, mang tiếng quá. Thế là tôi quyết định gỡ bỏ kệ, rút hết sách xếp vào mấy thùng carton to. Và tất nhiên không mua thêm sách mới nữa.

Thực ra vài thùng sữa chỉ là cái gia tài rơi rớt. Nhà tôi mất sách nhiều lắm rồi, sau mấy đợt thu gom văn hóa phẩm tàn dư chế độ cũ. Toàn bộ loạt sách giáo khoa từ lớp Năm (lớp 1) đến Đệ Nhất (lớp 12) ngày trước mẹ tôi có đủ, đã đem nộp phường hoặc đốt ngay trước nhà. Sách Tự lực văn đoàn, tạp chí Văn, Sáng Tạo, kinh Phật, thì đem gửi cho các gia đình quen, họ bỏ sách vào bọc nylon vứt xuống đáy hồ nước - nhà cửa Saigon xưa luôn có một hồ chứa nước ăn xây ngay chỗ “sàn nước”; nhưng đến lượt các nhà cứu-độ-sách này cũng ly tán, đi kinh tế mới hoặc ra ngoại quốc. Sách tan tành. Khi đã có đồng ra đồng vào bằng việc dạy thêm, tôi ra chợ sách cũ Đặng Thị Nhu tìm mua lại được một số, nhưng nào có thấm gì.

Tôi đặt nhan bài tạp văn này là Thú Sách, chẳng phải vì sợ phạm vào cụ Vương Hồng Sển (”thú chơi sách”), mà vì chính tôi cũng nhập nhằng nước đôi giữa việc sưu tập sách và đọc sách. Có tiền mua sách chất đầy nhà cho vui mắt, hay là đọc hết kho sách ấy? Gia đình tôi đã từng có, rồi mất, bao nhiêu là sách - thì bây giờ thử hỏi có hứng thú để chơi sách nữa không? Còn đọc, sao phải đọc nhiều làm vậy?

Lúc mua căn hộ riêng, mười năm trước, tôi đóng ngay một kệ sách lớn. Nhưng chứa sách không bao nhiêu, chủ yếu là băng đĩa và các bìa hồ sơ công việc. Khi ấy vừa có sách điện tử dạng PDF, tôi a dua phong trào nhưng bằng một cách rất cổ lỗ, là in hết ra giấy. Tôi không quen đọc trên màn hình, đến giờ vẫn vậy. Hiển nhiên là kệ sách không kín thêm chút nào, chỉ có giỏ rác trong phòng ngày nào cũng đầy ắp giấy lộn.

Amazon bắt đầu cho khách hàng Việt đặt sách, tôi mua rất nhiều, suốt mấy năm ròng tháng nào cũng mua. Sách chuyên môn âm nhạc, sách nhiếp ảnh, tự điển, chứ không có sách văn học. Mãi đến năm 2007 tôi mới… về với văn chương, và khi ấy kệ sách mới đầy dần.

Mua sách, tôi có ý thích mua bản dịch Việt ngữ ở nhà sách rồi đặt Amazon đúng cuốn đó, nguyên tác. Đọc thì đọc song song, đối chiếu. Như vậy, tôi tốn thì giờ gấp đôi bình thường, song lại được cái thú không gì sánh nổi là nghiệm xem một ý tưởng gốc đã bị méo mó đến đâu khi chuyển sang Việt ngữ, đặc biệt là tiểu thuyết Coetzee và truyện trinh thám [phải nhại câu quen thuộc của nhà Nhã Nam, "vì… dịch người ta có thể đi xa đến đâu"]. Nhưng bắt giò dịch giả chỉ là chuyện “extra”, cái quan trọng là ta được thưởng thức một tác phẩm hai lần, ở hai không khí ngôn ngữ khác nhau. Đây là nói trường hợp bản dịch tốt.

Có mua sách thường xuyên, mới điểm được nhà xuất bản nào tử tế. Có mua sách thường xuyên, mới biết các dịch giả nào nhác thấy tên là nên bỏ qua, trừ phi ta muốn mọi thứ nghiêm chỉnh đều thành tiểu phẩm hài. Có mua sách thường xuyên, mới biết ta tốn tiền đến đâu.

Còn hỏi sao phải đọc nhiều và đọc không ngưng nghỉ như thế, thì tôi không biết đáp sao. Google một phát với từ khóa “lợi ích của đọc sách”, bạn có ngay hàng nghìn câu trả lời. Dĩ nhiên ngoài những lý do chung chung, kiểu như “món ăn tinh thần tối quan trọng”, “mở mang kiến thức”, “nâng cao trình độ”, “để biết yêu quý di sản văn hóa nhân loại”, tôi có những lý do riêng - mà có khi chả có lý do gì. Tôi đọc, vì tôi không thể không đọc, thế thôi.

Sách cũ giờ đang là mốt. Mốt sinh ra cũng kỳ, đúng vào lúc thoái trào của nghề buôn sách cũ. Đức Kỳ Thư, bạn tôi, hình như bỏ nghề đi biệt tích. Các nhà sách cũ uy tín đều dẹp tiệm. Khu chợ sách cũ Trần Nhân Tôn thì chỉ nên vào khi ta cần tìm Thời Trang Trẻ với Áo Trắng. Nhưng sưu tập sách cũ lại là thú chơi hiện đại, biểu lộ một phương cách sống chậm, về nguồn, tìm lại các giá trị từng bị quên lãng, bị ruồng bỏ. Nhiều nhà sưu tập sách cũ còn rất trẻ. Với những người này, tìm sách cũ không phải để nhớ lại (vì họ đã trải qua đâu) mà để tìm biết lần đầu những thứ (nghe nói rằng) rất hấp dẫn. Chơi sách cũ, nhìn từ góc ấy, cũng giống như tôi chơi vỏ bao thuốc lạ. Là chơi chứng tích xã hội/văn hóa, những chứng tích không thuộc về mình.

Gì thì gì, nó cũng là thú lành mạnh. Đây là tôi nói thú chơi vỏ bao thuốc của tôi, không phải thú chơi sách. Tôi sưu tập vỏ bao để ngắm chứ có để hút đâu mà hại.

Còn thú (chơi/mua/đọc) sách thì dứt khoát là lành mạnh rồi.

[cho chuyên trang Thị Dân, báo TTVH & ĐÔ tháng 8/2010]