Điều gì sẽ xảy ra khi Santiago Calatrava, nhà thiết kế Bảo tàng viện Nghệ thuật Milwaukee, nhà hậu hiện đại nổi danh trong kiến trúc, xoay sang viết nhạc?

Sẽ là những khúc giao hưởng với tổng phổ toàn những nốt song song vút lên cắt chéo mặt giấy? Và âm thanh vang lên như tiếng bạt gió của những cánh buồm?

Sẽ là những hòa âm bất định, buông thả và lúc nào cũng có khuynh hướng giẫm nhòe lên nhau thành một khối nham thạch hỗn độn?

Không biết.

Nhưng một điều ai cũng biết chắc, đó là kiến trúc sư hoàn toàn có khả năng viết nhạc, chơi nhạc - dĩ nhiên viết hay, chơi hay.

Chẳng cần là tín đồ của chủ nghĩa “nghệ thuật toàn diện” trong đó khẳng định như đinh đóng cột rằng đã giỏi cầm thì chắc chắn phải tinh thông kỳ thi họa, tôi vẫn tin rằng có nhiều kiến trúc sư làm được những điều tốt đẹp trong âm nhạc.

Vì tôi đã thấy, đã có những bằng chứng.

***

Những năm đầu thập kỷ 90, tôi có dịp tiếp xúc với kiến trúc sư Trần Minh Tâm ở một lãnh vực chẳng liên quan gì đến nghề chính của anh: cùng đệm đàn cho các ca khúc của các anh Trịnh Công Sơn, Phạm Trọng Cầu. Tâm chơi piano, tôi guitar. Điều khiến tôi ngạc nhiên, là anh không có vẻ gì của một người chơi nhạc nghiệp dư, mặc dù vẫn đầy cảm hứng, ngẫu hứng và hoàn toàn không bị “chai” như một anh thợ đàn. Về sau, chúng tôi có những buổi xem hòa nhạc cùng một nhóm bạn, nói chuyện nhiều hơn với Tâm, và xác quyết rằng anh có một vốn liếng kiến thức âm nhạc hàn lâm rất rộng. Không sâu, nhưng rộng. Đủ để hình thành một gu thẩm mỹ cao, một lối sống đẹp và một nhân cách hướng thiện. Nhờ tấm gương mà Tâm chỉ ra, tôi có thiện cảm ngay với các bạn trẻ sinh viên Kiến trúc chơi nhạc, và có một thời gian giúp đỡ nhóm Kiến Xanh.

Ở Kiến Xanh, Hà Anh Tuấn là cây sáng tác chính. Tôi đọc các nhạc bản ca khúc của Tuấn từ trước khi nhìn ngắm công trình kiến trúc cùa anh. Đó là những bài hát chịu ảnh hưởng sâu đậm từ The Beatles, “thủ lĩnh tinh thần” của Tuấn, hay nói chính xác hơn, là ảnh hưởng John Lennon. Tôi dựng một số bài tương đối đơn giản như “Cánh Diều Tuổi Thơ”, “Đèn Kéo Quân”, “Khúc Hát Năm 2000″ cho các ca sĩ chuyên nghiệp; các bài khác có cấu trúc phức tạp cả về hòa thanh lẫn khúc thức, thì sửa chữa lại cho Tuấn tập cho nhóm Kiến Xanh. Qua những gì Tuấn viết, và về sau, Trần Thái Nguyên viết, tôi nhận ra một điểm chung trong âm nhạc của các kiến trúc sư là hướng đến sự cân phương, vuông vức trong tác khúc, đồng thời thích dùng những vòng hòa âm “ngược” với hòa thanh cổ điển. Tức là hầu như lặp lại toàn bộ “giáo trình” tác khúc John Lennon.

Tại sao lại thế?

Trước khi thử tìm cách lý giải điều này, tôi muốn nhắc qua về Trần Thái Nguyên.

Hãng đĩa Phương Nam giao cho tôi một tập bản thảo ca khúc của Nguyên vào khoảng năm 2000, để rồi tôi và Nguyên gặp nhau sau đó ít lâu. Nguyên cũng chơi piano, tham gia Câu lạc bộ sáng tác trẻ Thành Đoàn, viết trên dưới ba mươi bài. Nhạc có kết cấu chặt chẽ, hòa thanh hợp lý, lời ca lãng mạn. Một số bài hát của Nguyên đã được các ca sĩ giỏi hát, như “Bài Tình Ca Đêm” (Mỹ Lệ), “Giấc Mơ Tình Yêu” (Tam ca 3A), xác định một xu hướng viết ca khúc đẹp hiếm hoi trong hàng ngũ những người sáng tác trẻ.

***

Có lẽ phương pháp sáng tác nhạc của các kiến trúc sư cũng giống với cách họ thiết kế công trình: phải khởi đi từ một cấu trúc “thô”. Đó có thể là một vòng chuyển hợp âm bốn ô nhịp lặp đi lặp lại, hoặc một chủ đề giai điệu năm bảy nốt gì đó, rồi từ đấy phát triển lên. Nhưng vì “nhiễm” The Beatles nặng (đặc điểm chung của dân kiến trúc), cái cấu trúc ban đầu của các nhạc-sĩ-kiến-trúc ít khi thoát khỏi màu sắc John Lennon hoặc Paul McCartney; và vì thế, ca khúc của họ thể hiện trung thành đường lối sáng tác của hai danh tài trên. Cũng chẳng phải là điều xấu.

Không những không xấu, nó còn lạ. Bởi vì chỉ có người viết nhạc là dân kiến trúc mới có những bài hát như vậy, rất John, rất Paul, rất Âu châu.

Rất… kiến trúc.

[Viết cho Nhà Đẹp, Xuân Canh Dần]

* Ghi chú ngoài lề: Cuốn Architecture as a Translation of Music của Elizabeth Martin nói về mối quan hệ giữa kiến trúc và âm nhạc là cuốn sách nên đọc.