Trước năm 1975, công việc giám khảo trong các kỳ thi phổ thông ở trường học được gọi là chủ khảo, cả hội đồng chủ khảo có người đứng đầu tức chánh chủ khảo, chấm thi (viết và vấn đáp) gọi là khảo thí. Trong ký ức những người Sài Gòn cũ, chủ khảo là công việc hết sức danh giá, phải uy tín và trình độ thế nào mới được mời. Mà quả thật, nếu không đủ uy tín cũng như trình độ, chỉ dựa vào đáp án mà chấm thì thế nào chả có oan sai, thế nào chả rớt mất người hiền tài. Bạn đọc còn nhớ chuyện cụ Mạc Đĩnh Chi chứ, vì hình dung cổ quái mà suýt bị đánh rớt, sau làm bài phú Ngọc Tỉnh Liên tự ví mình như hoa sen trong giếng ngọc, vua nhìn ra tài đức mới xét cho đỗ. Bởi thế, giám khảo/chủ khảo là trọng trách, đâu phải mình được “nắm đầu” thiên hạ mà oai, gây oan sai thì ân hận cả đời.

Chuyện có thật xảy ra hồi tôi còn học phổ thông: có vài thầy cô giáo vừa dạy thêm vừa làm giám khảo chấm thi học kỳ, thi tốt nghiệp, họ nhất nhất bắt học trò phải trình bày bài giải y hệt đáp án, từ trình tự phân tích đến cách xuống dòng, cách viết tắt, viết hoa không được khác mẫu chút nào. Mà muốn biết cái mẫu ấy ra làm sao thì phải đi học thêm, phải thuộc lòng bài giải. Hồi đó chúng tôi nghèo lắm, đâu phải ai cũng có tiền đóng học phí lớp tư, nên chuyền tay nhau đáp án mà chép, được chăng hay chớ. Vào thi xong, đem giấy nháp về cho các thầy cô, anh chị lớn xem, đánh giá đúng hết, mà điểm thi có khi vẫn thấp vì “không giống mấy với đáp án”, “sơ sài quá”, “trình bày lủng củng, thiếu khoa học”. Nhiều người thế hệ tôi ra trường với điểm thấp hoàn toàn không phải vì họ kém cỏi. Họ chỉ có lỗi… không đi học thêm.

Vẫn chuyện trước năm 1975, các giải thưởng văn học nghệ thuật do chính phủ cũ trao tặng đã được xét tuyển thông qua một hội đồng giám khảo gồm toàn các vị giáo sư, nhà văn, nhạc sĩ hàng đầu. Không có báo giới, ký giả gì gì tham gia vào đó, để bảo đảm tính công minh và nghiêm túc của giải. Thực ra, báo giới vẫn có giải của riêng mình, và có uy tín nhất định - như giải Thanh Tâm vinh danh các nghệ sĩ cải lương, nhưng đã là giải quốc gia thì chủ khảo buộc phải là các nhân vật văn hóa lớn.

NSND Đặng Thái Sơn, người giật giải nhất cuộc thi Chopin năm 1980, mong muốn cuộc thi danh giá ấy sẽ được tổ chức ở Việt Nam vào một ngày gần đây. Dù sự kiện diễn ra ở nước mình, hay bất kỳ nơi nào trên Trái đất, thành phần khảo thí vẫn phải là các nhân vật lẫy lừng trong giới piano cổ điển quốc tế, chứ dứt khoát không thể có yếu tố “địa phương”, “danh dự” ngồi cho vui, cho xôm tụ, cho đầm ấm được. Chuyện đầm ấm vui vầy, là chuyện của các reality shows kiểu Idols, Got Talent, ta sẽ nói sau.

Cho dù làm giám khảo ở môi trường nào - học đường, kinh viện, giải trí - thì một vị giám khảo vẫn phải có các tố chất nhất định, cụ thể là:

- có uy tín cá nhân đủ thuyết phục
- có cái nhìn rộng, cởi mở, khách quan
- chấp nhận sự khác biệt, thậm chí lập dị
- công bằng
- chừng mực, không “nhiệt tình quá đáng”, không ghét bỏ giận dữ: nói gọn lại là phải như Lưu Bị trong Tam Quốc, buồn vui không lộ ra sắc mặt

Giám khảo mới nhìn hơi giống trọng tài sân cỏ nhưng thực ra không phải vậy. Trọng tài, là người giám định chất lượng và nội quy trận đấu. Giám khảo không làm điều đó (chất lượng, nội quy là do ban tổ chức đề ra và giám sát), giám khảo chỉ đánh giá thí sinh theo cách tách riêng mỗi người thành một module để so sánh họ với nhau. Rất máy móc, rất cụ thể. Tôi sẽ nói rõ hơn về cái sự “cụ thể” này:

Giám khảo trong một kỳ thi cụ thể là người được thuê cho một công việc cụ thể. Như vậy, việc làm tròn vai trò đối với “chủ thuê” phải được ưu tiên. Ban tổ chức thuê ta và muốn ta làm gì, cư xử thế nào? Ban tổ chức cần ta nhận xét khía cạnh nào ở thí sinh? Ban tổ chức thích ta đóng vai vui hay buồn, hài hước hay khó tính (ở các cuộc thi giải trí)? Ở phương diện business, rõ ràng là giám khảo phục vụ ban tổ chức vì ban tổ chức mới là khách hàng, khách hàng là Thượng đế. Nhấn mạnh điều này để thấy việc công chúng hay báo chí đi phê bình giám khảo là việc hơi vô lý - giám khảo không phục vụ họ, nếu họ muốn trách, thì phải trách ban tổ chức hay là đài truyền hình.

(Đây là ta đang nói về các reality shows.)

Truyền hình thực tế vẫn còn là mô hình giải trí mới mẻ ở Việt Nam. Các formats nổi tiếng được mua bản quyền, đem Việt hóa mới chỉ mấy mùa, chưa đủ để thành một sinh hoạt văn nghệ quen tay quen việc. Năm nào cũng có những bất cập, cuộc chơi nào cũng cần rút kinh nghiệm. Có những thứ bình thường đối với người Âu Mỹ, chuyển sang tiếng Việt nghe chướng tai. Có những hành vi được xem là phổ thông bên trời Âu, xứ mình làm vậy sẽ bị chửi là mất dạy. Ngược lại, ta nề nếp, đúng mực, thì người Tây phương xem thấy chán. Thí sinh, sân khấu, quy cách xét tuyển, hội đồng giám khảo, trang phục, âm thanh, mọi thứ của ta đều khác Tây - vậy thì nên có thêm thời gian cho quá trình Việt hóa diễn ra trọn vẹn, hơn là chăm chăm săm soi bắt lỗi bắt phải.

Lẽ đương nhiên, làm giám khảo, dù là ở một cuộc chơi, cũng cần có kiến thức. Không cần kiến thức chuyên sâu về một bộ môn, mà kiến thức nền, văn hóa nền. Cần ăn nói, hành xử có văn hóa. Cần phân biệt xấu tốt hay dở một cách minh bạch. Cần có khiếu suy luận và phân tích. Cần khả năng chỉ ra được, nhìn thấy được những chi tiết chưa hiển lộ ở một thí sinh, chỉ bảo cho họ, khuyến khích họ. Cần có duyên…

Có duyên? Không cần phải hài hước hay nhăn mặt nhíu mày làm trò. Chỉ cần đừng tỏ ra khác người theo kiểu các anh chấm 9 điểm nhưng tôi thấy chỉ đáng 6, chữ “duyên” chính là sự tôn trọng cần có đối với các giám khảo khác. Nếu anh không có lý do gì thực sự chính đáng để làm khác người, thì đừng làm khác. Làm khác là vô duyên.

Còn thì các “nguy cơ” bị công chúng chê bai, bị thí sinh bất mãn, bị nhà tổ chức khiển trách, thì đã nhận vai phải làm tròn vai, ráng mà chịu. Anh được ngồi ghế to, anh được vinh dự thốt lời sấm sét, anh được quyết định số phận của người khác, anh được oai phong thì anh phải chịu vạ. Lớn thuyền lớn sóng mà.

Giám khảo là việc nhất thời, làm cho vui. Ai làm giám khảo chuyên nghiệp trọn đời mà sống được thì tôi xin ngả mũ kính cẩn chào.

[viết cho Sành Điệu 4/2012]