Đấy là một đô thị chứa ăm ắp trong lòng nó những hình những tiếng, những mùi những vị. Hình tiếng mùi vị nồng nàn và riêng biệt đến nỗi, dù đang đắm chìm vào một giấc mộng dài, tôi vẫn có thể gọi tên đô thị ấy, gọi đúng tên, như thể tên người tình vẫn thường vọng tưởng. Saigon. Saigon. Nghìn lần như một, tôi gọi Saigon bằng tiếng gọi dịu dàng không thể khác.

Mùi vị đến với tôi sớm nhất và ở lại lâu nhất, là cà phê.
Tôi biết uống cà phê - không, biết yêu cà phê thì đúng hơn, năm lên sáu.
Cậu H., người cậu ruột, đứa em duy nhất của mẹ tôi, nghiện cà phê thuốc lá từ thời còn rất trẻ. Đi làm xa, khi Biên Hòa khi lên tận Pleiku, mỗi lần cậu về nhà là nhà như có hội. Có mùi mồ hôi đàn ông, có tiếng nhạc vang lừng từ máy cassette, có tiếng giở những trang sách tiếng Pháp ố vàng, có mùi khói xăng xe Honda dựng sát cửa, có mùi xi ra đánh giày, có tiếng bút máy cào khẽ trên giấy nhật ký, và có hương cà phê đượm ngát trong không khí. Năm ấy, tôi lên sáu.
Cả nhà, bà ngoại và mẹ, không hề uống cà phê. Nhưng cậu, đứa con trai lớn độc nhất, người đàn ông độc nhất, đương nhiên được nuông chiều nhất. Cậu về phép thì thoải mái phá lệ. Bà tôi ra chợ, tuyển thứ cà phê ngon nhất, đắt tiền nhất, mua rất ít và bắt rang xay tại chỗ, chỉ để uống trong vài ngày. Bà sợ để lâu mất mùi, nên nhúm cà phê ấy cũng được gói giấy thiếc, cột chặt miệng túi, đem về còn cho vào lon Guigoz đậy nắp thật khít. Lâu lâu, tôi lại lén mở ra, dí mũi vào gói giấy sực nức một thứ hương quyến rũ không tưởng tượng nổi - có hai thứ, lúc bé, tôi cho là thơm nhất: cà phê mới xay và bánh Ritz mới mua. Cậu tôi thương cháu lắm, biết thằng bé khoái cà phê, cứ tìm cớ pha lượt này lượt khác để tôi được uống ké. Chắc một điều là không được uống nước cốt. Cà phê pha phin, nước sôi vừa nấu châm vào, châm hai lượt đúng quy cách, để cậu tôi ngồi khểnh đốt thuốc Bastos ngắm cà phê nhỏ giọt. Cảnh tượng ấy đẹp đẽ, thanh bình và nhuốm màu thần bí, ít nhất thì trong óc đứa bé sáu tuổi đúng là như thế. Cậu đã uống lượt đầu, bà tôi tiếc “cà phê còn đậm thế này cơ mà”, châm nước sôi thêm, thành nước hai. Cà phê ngon pha lượt đầu màu đã nhạt, chỉ nâu óng như cánh gián, thì nước hai chẳng khác nước xá xị bao nhiêu. Bà đem ly nước hai ấy cho đường vào, còn bỏ vài viên đá nhỏ - đó là phần cà phê của hai bà cháu. Chiếc ly thủy tinh có đế rất dày, thời ấy nhà tôi xem như đồ quý, mẹ giữ rất kỹ; thế mà bà hào phóng đem ra dùng đựng cà phê đá cho cháu. Tôi làm gì khi uống những ly cà phê đầu đời? Cũng bắt chước cậu ngồi khểnh, chân nhịp nhịp theo tiếng nhạc Thái Thanh, Sỹ Phú dìu dặt từ máy hát, nhâm nhi từng ngụm nhỏ, cảm thấy cà phê thấm vào từng tế bào lưỡi. Đôi khi còn nhấm nhấm những vụn cà phê nhỡ lọt qua phin, để có cớ mà nhăn mặt đắng quá. Cứ dần dà như vậy, những ly cà phê nước hai chỉ còn hương là chính, vị thì toàn đường, đem về cho tôi tình yêu cà phê. Yêu cà phê, thì mới yêu được Saigon.

Saigon Saigon. Thành phố của tôi, khi tôi biết tự gọi cho mình ly cà phê trong quán, thì còn vắng thưa người. Đường Ba tháng Hai, tôi vẫn quen gọi tên cũ Trần Quốc Toản, đoạn từ ngã ba Nguyễn Kim trông sang, thời tôi vào cấp ba rất nhiều quán cà phê. Không phải dạng quán sang với đèn màu lấp lánh, nhạc nhẽo xập xình. Khu quán Trần Quốc Toản vào thập kỷ tám mươi thế kỷ trước là điển hình cho dạng cà phê Saigon, thường dùng phòng khách những căn nhà mặt tiền làm quán, gian trong vẫn để ở. Ngăn cách “quán” với “nhà”, người ta thường đặt một quầy bar, trên chiếc ghế cao sau quầy thế nào cũng có một cô chủ mỏng mày hay hạt, tóc mướt như suối, mắt ướt như hồ. Vào lớp mười, tôi đã nhịn ăn sáng lấy tiền đi cà phê, ở một trong các ngôi quán đó. Ghế bàn mây, lưa thưa vài bộ, khách không cùng nhóm ngồi cách nhau khá xa, ít bị làm phiền. Khách đến quán thường thanh niên, áo bỏ ngoài, khuy áo ngực bỏ trễ tràng, ngồi xuống là gác ngay chân lên bàn rất giang hồ, song lại hiền như đất. Chẳng ai nói năng gì thì phải. Dù đi thành nhóm, hay đơn độc một mình một bàn, người ta vẫn giữ yên lặng. Yên lặng với tách cà phê của mình - thứ cà phê được tinh tuyển, pha theo một công thức chắc cũng khá đặc biệt, thêm một đầu tăm bơ Bretel hay một hạt muối, đại khái thế - để mà dõi theo dòng xe cộ phía ngoài đường lớn, dõi theo ánh nhìn cô chủ xinh như tượng, dõi theo làn khói cố thả cho thật tròn lên cao. Tôi đã bỏ những đồng tiền đầu để uống trong mô hình quán như vậy, ngồi cùng các thanh niên như vậy. Đặc trưng Saigon.

Tôi không thích cho đường vào cà phê. Bạn học cũ, đến giờ này, sau mấy mươi năm, còn nhớ thói quen đó. Nhiều khi tôi nói đùa, lúc nhỏ mình bị bà ngoại đầu độc bằng đường trong cà phê đá rồi, giờ sợ. Tôi sợ mất mùi cà phê. Sợ loãng vị cà phê. Sợ thứ đường không “đàng hoàng” sẽ làm cà phê chua đi khó chịu. Chỉ thảng hoặc, ở một quán như Fanny phố Tôn Thất Thiệp, tôi mới nhón một viên đường - đường viên trông muốt như ngọc - ngậm sẵn để chiêu chung với cà phê nóng mà thôi.
Còn cà phê Ý? Phải đến năm ba mươi tuổi, tôi mới biết đến espresso. Headlines, tầng hầm Nhà hát Thành phố, là nơi tôi thường vào mỗi chiều, giờ tan tầm. Ở đó, trong thứ ánh sáng u trầm của ngày vừa tắt, của những gương mặt ngoại quốc phần lớn là mệt mỏi sau buổi làm việc, tôi gọi cho mình vài tách espressos. Máy chạy rì rì, cà phê nổi bọt, tách sứ nhỏ xíu, bánh cookies ăn kèm. Tôi đã từng khó chịu khi chuyển sang uống cà phê Ý: nó chẳng giống gì thứ cà phê mình hằng uống từ ngày nhỏ. Nó chát, vâng, vị chát là đặc trưng nhất cho cà phê pha máy. Dư vị trên lưỡi còn chua nữa. Nhưng rồi quen dần. Để rồi tôi như bị phân thân, một mặt thì khát thèm cà phê pha kiểu Việt “truyền thống”, mặt khác vẫn cứ gọi liên tục những tách cà phê Ý chát xít, đậm đặc như máu quỷ. Đong đưa giữa hai thái cực cà phê Việt Ý, cũng là một phần trong “nhân cách” của tôi chăng?

Saigon ăm ắp những tiếng những hình. Nên ở quán, tôi không cần nhạc, bất kỳ loại gì. Tôi thích một không gian tinh sạch với cà phê ngon, chỗ ngồi tốt và tĩnh lặng. Chỉ có như thế, cà phê mới thơm đủ hương, mới đắng đủ vị, mới khiến người say. Cơn say do cà phê đem lại, không như rượu dữ, là cơn say thật mềm mại đáng yêu. Nó đem ta trở về với chính ta, với sự hồn nhiên ngây dại nhất của bản thể ta, với những kỷ niệm của riêng ta, với những tiếng nhạc từ chính tâm khảm ta vang lên. Cà phê Saigon, ôi cà phê Saigon!

[Trích đoạn đầu cuốn i:saigon của Quốc Bảo, chưa xuất bản]